Blockchain Nedir?

Blockchain hangi soruna cevap verir?

Blockchain, kayıtların birbirine bağlı bloklar hâlinde tutulduğu bir veri yapısıdır. Kripto para ağlarında temel amaçlardan biri, tek bir merkezi kayıt yöneticisine ihtiyaç duymadan hangi işlemlerin geçerli olduğunu ve hangi sırayla gerçekleştiğini belirlemektir. Türkçede blokzincir veya blok zinciri adları kullanılır.

Bir dijital varlığın kolayca kopyalanabilen dosya gibi düşünülmesi, aynı değerin iki kişiye harcanması sorununu doğurur. Blockchain kullanan ödeme ağları, geçerli geçmişi ortak kurallarla tutarak bu çift harcamayı önlemeye çalışır. Bunun için yalnızca blokları birbirine bağlamak yetmez; işlemlerin doğrulanması ve geçmişler arasında seçim yapılması da gerekir.

Blokların bağlantısı nasıl kurulur?

Her blok işlemleri ve doğrulama için gerekli bilgileri içerir. Önceki bloğun hash’i de bağlantının parçası olabilir. Hash, verinin hesaplama yöntemiyle çıkarılan dijital özetidir. Veride küçük değişiklik yapıldığında özet farklılaşır. Böylece geçmişteki bir kaydı değiştirme girişimi sonraki bağlantılarda fark edilir.

Ancak “hash değişti, dolayısıyla geçmişi değiştirmek imkânsız” demek doğru değildir. Asıl güvenlik, ağın hangi değişikliği kabul ettiği ve saldırganın alternatif geçmiş üretmek için ne yapması gerektiğiyle ilgilidir. Bitcoin’de birikmiş hesaplama işi, Ethereum’da ekonomik teminat ve doğrulayıcı oyları bu sürecin farklı örnekleridir.

Blok yüksekliği, bloğun zincirdeki sırasını gösterir. Aynı yükseklikte geçici olarak farklı bloklar bulunabilir. Bu yüzden bir bloğu kesin tanımlamak için hash’i kullanılır. Yükseklik yalnızca konumu anlatır; her durumda tek başına eşsiz kimlik değildir.

İşlem gönderildiğinde ne olur?

Kullanıcı cüzdanından alıcıyı, tutarı ve gerekli diğer alanları belirler. Cüzdan işlemi uygun anahtarla imzalar. Düğümler imzayı ve bakiyenin harcanabilirliğini kontrol eder. Geçerli işlem daha sonra bir bloğa alınabilir. İşlemin ağa yayılması ile blokta yer alması farklı aşamalardır.

Bir transfer örneğinde Ayşe aynı bakiyeyi hem Mehmet’e hem Zeynep’e göndermeye çalışırsa iki harcama birden geçerli geçmişe alınamaz. Ağ, kabul edilen işlem sırasına göre hangisinin kullanılabilir bakiyeyi harcadığını belirler. Sonradan gelen çelişkili işlem reddedilir. Böylece kopyalanabilir dijital bilgiyle sınırlı harcama hakkı birbirinden ayrılır.

Borsadaki alım satım ise her zaman zincir işlemi oluşturmaz. Platform kendi müşterileri arasındaki bakiyeleri iç kayıtlarında değiştirebilir. Zincir üzerindeki işlem genellikle yatırma veya çekim sırasında ortaya çıkar. Borsa ekranındaki her hareket için blockchain gezgininde kayıt aramak bu nedenle sonuç vermeyebilir.

Düğümler, madenciler ve doğrulayıcılar

Düğüm, ağ yazılımını çalıştıran bilgisayardır. Tam düğüm işlemleri ve blokları kendi kurallarıyla doğrular. Madenci, Proof of Work ağında blok bulmak için hesaplama yapar. Doğrulayıcı ise Proof of Stake gibi yapılarda blok önerme ve oy verme görevlerine katılabilir. Bu roller aynı değildir.

Bitcoin’de sıradan tam düğüm çalıştırmak otomatik madencilik ödülü kazandırmaz. Ethereum’da da bir düğümün açık olması, onun staking doğrulayıcısı olduğu anlamına gelmez. Ödül alınan görevlerin teminat, donanım veya sürekli çalışma şartları ayrıca bulunabilir.

Ağın güvenliğini değerlendirirken yalnızca bilgisayar sayısına bakmak eksiktir. Katılımcıların bağımsızlığı, yazılım çeşitliliği, işlem sansürü ihtimali ve yönetim yetkileri önemlidir. Aynı kuruluşun bin sunucu çalıştırması bin bağımsız karar verici anlamına gelmez.

Açık ve izinli blockchain farkı

Açık ağlarda katılım kuralları herkese uygulanabilir ve kullanıcılar belirli görevler için merkezi izin almadan ağa katılabilir. İzinli ağlarda ise kayıt yazma veya doğrulama yetkisi seçilmiş kurumlarla sınırlanabilir. İki modelin kullanım amacı ve güven varsayımları farklıdır.

Bir şirketin blockchain kullandığını söylemesi, sistemin Bitcoin gibi açık veya merkeziyetsiz olduğu anlamına gelmez. Hangi kurumların kayıt değiştirebildiği ve kullanıcıların bağımsız doğrulama yapıp yapamadığı sorulmalıdır. Bazı uygulamalarda bilinen kurumlar arasında denetim izi tutmak amaçlanır; bu da açık kripto ağı kurmakla aynı iş değildir.

Akıllı sözleşmeler ne ekler?

Akıllı sözleşmeler, blockchain üzerinde kurallara göre çalışan programlardır. Basit transferin ötesinde takas, teminatlı borç veya oylama gibi işlemler yapılmasını sağlar. Kullanıcı sözleşmeyi çağırdığında kod çalışır ve ağın durumu değişebilir. Hesaplama kaynakları için işlem ücreti ödenir.

Kodun otomatik çalışması hatasız olduğu anlamına gelmez. Yanlış hesaplama veya yönetici yetkisinin kötüye kullanılması kayba yol açabilir. Ayrıca dış dünya verileri için oracle denen veri aktarım sistemleri gerekebilir. Blockchain, hatalı gelen fiyatı sırf zincire yazıldı diye doğru bilgiye dönüştürmez.

Blockchain neyi garanti etmez?

Bir kaydın değiştirilmesinin zor olması, kaydı giren kişinin doğru söylediğini kanıtlamaz. Örneğin fiziksel bir ürünün menşe bilgisi yanlış girilmişse blockchain bu yanlış kaydı kalıcı biçimde tutabilir. Gerçek nesne ile dijital kayıt arasındaki bağlantının ayrıca doğrulanması gerekir.

Her işlem de anonim değildir. Açık ağlarda adres hareketleri herkese görülebilir ve kimliklerle ilişkilendirilebilir. Yanlış transferler merkezi müşteri hizmetleri tarafından otomatik geri alınmaz. Ölçekleme, veri saklama maliyeti ve gizlilik arasında da tasarım tercihleri vardır.

Bu nedenle blockchain her veritabanının yerine geçmesi gereken bir teknoloji değildir. Birden fazla tarafın ortak geçmiş üzerinde anlaşmaya ihtiyaç duyup duymadığı, merkezi işletmeciye güvenin kabul edilip edilmediği ve bağımsız doğrulamanın ne kazandırdığı değerlendirilmelidir. Teknoloji adı tek başına iyi ürün veya iyi yatırım anlamına gelmez.

Onay ve kesinleşme neden ayrılır?

İşlemin blokta görünmesi, her ağda son aşama değildir. Bitcoin’de arkasına bloklar eklendikçe geri dönüş olasılığı azalır. Bazı Proof of Stake ağlarında ise doğrulayıcı oylarıyla ayrıca kesinleşme aşaması bulunur. Bir Layer 2 arayüzünün hızlı kabul göstermesi ile işlemin ana ağda kesinleşmesi de ayrı olabilir. Bu nedenle iki ağın hızını karşılaştırırken ilk görünme süresini mi, ekonomik kesinleşmeyi mi yoksa bir borsanın bakiyeye geçirme süresini mi ölçtüğünüzü belirtin. Aynı “tamamlandı” kelimesi farklı ekranlarda farklı aşamaları anlatabilir.

Kaynaklar

• Bitcoin: Blok zincirinin teknik işleyişi
• Ethereum: Konsensüs mekanizmaları
• Ethereum: Akıllı sözleşmeler