Kaldıraç ve Likidasyon Nasıl Çalışır?

Likidasyon, teminatın açık bir borcu veya kaldıraçlı pozisyonu desteklemeye yetmemesi nedeniyle pozisyonun sistem kurallarıyla kapatılması ya da teminatın satılmasıdır. Türkçede tasfiye denir. Kullanıcının istediği anda verdiği normal satış emrinden farklıdır. Tetikleme fiyatı, teminat türü ve kapatma yöntemi platforma göre değişir; tek bir formül bütün ürünler için doğru sonuç vermez.

Kaldıraç teminatı nasıl etkiler?

Kaldıraç, yatırdığınız teminata göre daha büyük bir pozisyonun fiyat hareketine maruz kalmanızı sağlar. Varsayımsal olarak 1.000 dolar teminatla 10.000 dolarlık doğrusal bir uzun pozisyon açtığınızı düşünün. Varlık fiyatı yüzde 1 düşerse, ücretler ve diğer etkiler hariç yaklaşık 100 dolar zarar oluşur. Bu zarar pozisyonun yüzde 1’i, başlangıç teminatının yüzde 10’udur.

Bu örnek, 10 kat kaldıraçta fiyat tam yüzde 10 düşene kadar mutlaka bekleyebileceğiniz anlamına gelmez. Sistem genellikle pozisyonu sürdürebilmek için asgari teminat ister. Sürdürme teminatı, ücretler, fonlama ve fiyatlandırma kuralları nedeniyle tasfiye daha önce gerçekleşebilir. Pozisyon büyüklüğü arttıkça teminat kademeleri de değişebilir.

Başlangıç ve sürdürme teminatı

Başlangıç teminatı pozisyon açmak için gereken tutardır. Sürdürme teminatı ise pozisyonun açık kalması için korunması gereken alt düzeydir. Teminat bakiyeniz zarar ve kesintiler nedeniyle bu gereksinime yaklaştığında tasfiye riski artar. Başlangıçta yeterli bakiye bulunması, pozisyonun daha sonra kendi kendine güvenli kalacağı anlamına gelmez.

Örneğin 10.000 dolarlık pozisyon için varsayımsal 500 dolar sürdürme gereksinimi olduğunu düşünün. 1.000 dolarlık teminatın 600 dolara inmesiyle yalnızca 100 dolarlık pay kalmış olur. Gerçek sistemde pozisyon değeriyle birlikte gereksinim de değişebileceğinden bu basit örnek kesin tasfiye fiyatı vermez. Platformun hesaplayıcısındaki varsayımları ve ilgili sözleşmenin kurallarını esas almak gerekir.

İzole ve çapraz teminat farkı

İzole teminatta belirli pozisyon için ayrılan bakiye kullanılır. Çapraz teminatta ise hesabın desteklenen ortak teminatı birden fazla pozisyonu taşıyabilir. Çapraz yapı bir pozisyonun anlık kaybını diğer bakiye ile karşılayabilir; fakat aynı zamanda o pozisyonun hesabın daha geniş bölümünü etkilemesine yol açabilir. “Çapraz daha güvenlidir” veya “izole her zaman kaybı şu tutarda sınırlar” gibi genellemeler ürün kurallarını atlar.

Bazı platformlarda otomatik teminat ekleme seçeneği bulunur. Bu açıkken pozisyona başlangıçta ayırdığınızdan daha fazla bakiye aktarılabilir. Teminatın kendisi kripto varlıksa fiyatı da düşebilir ve güvence değeri azalabilir. Birden fazla teminat kullanan sistemlerde her varlığa farklı değerleme indirimi uygulanabilir. Hesapta görülen toplam varlık değeri ile kullanılabilir teminat aynı olmayabilir.

Grafikteki fiyat ile tasfiye fiyatı neden farklı görünür?

Türev platformları tasfiyeyi son işlem fiyatı yerine işaret fiyatıyla tetikleyebilir. İşaret fiyatı, farklı piyasalardan gelen endeks ve sözleşmeye özgü hesaplarla oluşturulabilir. Amaç, tek bir sıra dışı işlem fiyatının etkisini azaltmaktır. Bununla birlikte kullanılan hesap platforma göre değişir; grafikte hangi fiyatın gösterildiğini bilmek gerekir.

Örneğin son işlem fiyatı 100, işaret fiyatı 99 ise ve tasfiye koşulu işaret fiyatına bağlıysa yalnızca son fiyat grafiğine bakmak yeterli olmaz. Stop emriniz başka bir fiyatı izliyorsa iki mekanizma farklı zamanlarda devreye girebilir. Bu nedenle stop emri bulunması tasfiyeyi kesin biçimde önlemez. Emir tetiklense bile hızlı piyasada gerçekleşme fiyatı ve likidite sonucu etkiler.

DeFi borçlarında tasfiye nasıl oluşur?

DeFi’de borç alan kişi genellikle borcundan daha yüksek değerli teminat bırakır. Teminat değeri düştüğünde veya borç faizi biriktiğinde oran bozulabilir. Aave benzeri sistemlerde sağlık faktörü bu ilişkiyi özetler. Tek teminatlı örnekte 8.000 dolar teminat, yüzde 75 tasfiye eşiği ve 4.000 dolar borç için faktör 1,5’tir.

Teminat değeri 5.000 dolara düşerse aynı basit hesap 0,9375 olur ve pozisyon tasfiyeye uygun hale gelebilir. Tasfiye eden katılımcı borcu ödeyip teminattan karşılık ve protokolün belirlediği ek payı alabilir. Ne kadar borcun kapatılacağı ve bonusun miktarı piyasaya göre değişir. Bu süreç, merkezi borsanın vadeli pozisyon kapatmasıyla aynı altyapıyı kullanmaz.

Teminat eklemek her sorunu çözer mi?

Teminat eklemek veya borcun bir bölümünü kapatmak oranı iyileştirebilir. Ancak bu işlemleri yapmak için yeterli kullanılabilir bakiye, doğru varlık ve işlem ücretine ihtiyaç vardır. Ağ yoğunluğu, platform kesintisi veya transfer bekleme süresi müdahaleyi geciktirebilir. Fiyat hareketi çok hızlıysa işlem tamamlanmadan tasfiye gerçekleşebilir.

Ek teminat koymak ayrıca aynı riske daha fazla para ayırmaktır. Pozisyonun temel riskini ortadan kaldırmaz. Borç azaltmak ile teminat artırmak ekonomik olarak farklı tercihlerdir; her ikisinin de sonrası yeniden hesaplanmalıdır. Sistemden gelen bildirim veya e-posta yalnızca uyarıdır, otomatik koruma mekanizması değildir. Tasfiye eşiğini son anda takip etmeye dayanan yaklaşım operasyonel sorunlara açıktır.

Tasfiye sonrası hesap nasıl okunur?

İşlem geçmişinde kapatılan miktarı, kullanılan fiyatı, tasfiye ücretini ve kalan bakiyeyi ayrı kontrol edin. Kısmi tasfiye bütün pozisyonun kapandığı anlamına gelmez. Kalan pozisyonun teminat oranı yeniden değişebilir. Fonlama ve diğer ücretler nihai sonuca ayrıca yansıyabilir. Sadece grafikteki giriş ve çıkış fiyatını karşılaştırmak bütün maliyeti göstermeyebilir.

Bir platformun sigorta fonu bulunması, kullanıcı teminatının sigortalı mevduat olduğu anlamına gelmez. Bu fonun amacı ve kapsamı platform kurallarında tanımlanır. Olağanüstü koşullarda otomatik pozisyon azaltma gibi mekanizmalar da bulunabilir. Ürünün zarar ve kapatma kurallarını işlem açmadan önce anlamak gerekir; genel bir kripto rehberi belirli platformun sözleşme şartlarının yerine geçmez.

Spot alım ile karıştırılmaması gereken nokta

Borç veya kaldıraç kullanmadan spot piyasadan aldığınız varlığın fiyatı düştüğünde, yalnızca bu düşüş nedeniyle klasik anlamda teminat tasfiyesi oluşmaz. Varlığınızın piyasa değeri yine çok ciddi azalabilir. Buna karşılık aynı varlığı borca teminat göstermek veya marjin hesabında kullanmak tasfiye mekanizmasını devreye sokabilir. Riskin kaynağını anlamak için yalnızca varlığın adına değil, onu hangi ürün içinde tuttuğunuza bakın.

Kaynaklar

• Aave: borç pozisyonlarının tasfiyesi
• Coinbase: teminat ve takas mekanizması
• Coinbase: işaret fiyatı ve pozisyon hesapları