Likidasyon Nedir? Kaldıraç ve Likidasyon Nasıl Çalışır?

Likidasyon (tasfiye), kaldıraçlı bir pozisyonun veya teminatlı bir borcun, teminat yetersiz kaldığında borsa ya da protokol tarafından zorla kapatılmasıdır. Kaldıraçla işlem yaptığınızda yatırdığınız teminattan daha büyük bir pozisyon taşırsınız; fiyat aleyhinize hareket edip zarar teminatı belirli bir seviyenin altına indirdiğinde sistem pozisyonu sizin yerinize kapatır. Sonuçta pozisyona ayırdığınız teminatın büyük kısmını veya tamamını kaybedebilirsiniz.

Likidasyon kripto piyasasında iki yerde karşınıza çıkar: merkezi borsalardaki vadeli ve marjin işlemlerinde, bir de DeFi borç verme protokollerinde. Mantık aynıdır, işleyiş farklıdır.

Kaldıraç nasıl çalışır?

Kaldıraç, teminatınıza göre kaç kat büyüklükte pozisyon taşıdığınızı gösterir. 1.000 dolar teminatla 10.000 dolarlık uzun (long) pozisyon açarsanız kaldıracınız 10 kattır. Fiyat yüzde 1 düşerse pozisyon 100 dolar değer kaybeder; bu, teminatınızın yüzde 10’udur. Kaldıraç kazancı da kaybı da aynı oranda büyütür.

Basit hesapla 10 kat kaldıraçta fiyatın yüzde 10 düşmesi teminatın tamamını siler. Gerçekte likidasyon bundan daha önce gelir; çünkü borsa pozisyonun açık kalması için asgari bir teminat ister, ayrıca komisyon ve funding ödemeleri de teminattan düşer.

Başlangıç ve sürdürme teminatı

Başlangıç teminatı pozisyonu açmak için gereken tutardır. Sürdürme teminatı (maintenance margin) ise pozisyonun açık kalabilmesi için korunması gereken alt sınırdır. Zararlar teminat bakiyenizi bu sınırın altına indirdiğinde likidasyon başlar. Büyük pozisyonlarda sürdürme oranı kademeli olarak yükselir.

Likidasyon fiyatı nasıl hesaplanır?

İzole marjinli doğrusal bir pozisyon için yaklaşık formül şöyledir (ücretler hariç):

• Long: Likidasyon fiyatı ≈ Giriş fiyatı × (1 − 1/kaldıraç + sürdürme oranı)
• Short: Likidasyon fiyatı ≈ Giriş fiyatı × (1 + 1/kaldıraç − sürdürme oranı)

Örnek: 100 dolardan 10 kat long açtınız, sürdürme oranı yüzde 0,5. Likidasyon fiyatı yaklaşık 100 × (1 − 0,10 + 0,005) = 90,5 dolardır. Aynı pozisyon 20 kat kaldıraçla açılsaydı likidasyon yaklaşık 95,5 dolara, yani yalnızca yüzde 4,5’lik bir düşüşe yaklaşırdı. Borsanın pozisyon ekranındaki likidasyon fiyatı ücretleri ve kendi kurallarını hesaba kattığı için esas alınması gereken rakamdır.

İzole ve çapraz marjin farkı

• İzole marjin: Her pozisyon yalnızca kendisine ayrılan teminatı kullanır. Likidasyon olursa kayıp o teminatla sınırlı kalır.
• Çapraz marjin: Hesaptaki ortak bakiye bütün pozisyonları destekler. Pozisyon daha geç likide olur, ama likide olduğunda hesabın çok daha büyük bir kısmı gidebilir.

Bazı borsalardaki “otomatik teminat ekleme” seçeneği, izole pozisyona bile başlangıçta ayırdığınızdan fazla bakiye aktarabilir. Teminatın kendisi bir kripto paraysa onun fiyat düşüşü de teminat değerini azaltır.

Likidasyon neden grafikteki fiyattan farklı tetiklenir?

Vadeli işlem platformları likidasyonu genellikle son işlem fiyatına değil, işaret fiyatına (mark price) göre tetikler. İşaret fiyatı birden fazla spot borsanın endeks fiyatından türetilir ve tek bir borsadaki ani iğnelerin haksız likidasyonlara yol açmasını önlemeyi amaçlar. Grafikte son fiyatı izliyorsanız likidasyonun beklediğinizden farklı bir anda gelmesi bu yüzdendir.

Stop emri koymak likidasyonu her zaman önlemez. Stop başka bir fiyata bağlı olabilir ve hızlı piyasada gerçekleşme fiyatı stop seviyesinden kötü olabilir. Stop türleri için emir türleri rehberine bakabilirsiniz.

DeFi’de likidasyon nasıl olur?

Aave gibi borç verme protokollerinde borç alan kişi borcundan daha değerli teminat yatırır. Teminatın yeterliliği sağlık faktörüyle ölçülür: Sağlık faktörü = (Teminat değeri × likidasyon eşiği) / Borç. Değer 1’in altına düştüğünde pozisyon likidasyona açılır.

Örnek: 8.000 dolarlık ETH teminatı, yüzde 75 likidasyon eşiği ve 4.000 dolar borç için sağlık faktörü (8.000 × 0,75) / 4.000 = 1,5’tir. ETH düşer ve teminat 5.000 dolara inerse faktör 0,9375 olur. Bu noktada dışarıdan bir likidatör borcun bir kısmını öder ve karşılığında teminatınızdan bu tutarı artı protokolün belirlediği bir bonusu alır. Teminat fiyatları oracle verileriyle güncellendiği için oracle fiyatı da sonucu belirler.

Likidasyon sonrası ne olur?

Merkezi borsalarda likide edilen pozisyon borsanın likidasyon motoru tarafından devralınır ve piyasada kapatılır. Kullanıcıdan çoğu zaman ayrıca bir likidasyon ücreti alınır; pozisyon tamamen yerine kademeli olarak, yani kısmen de kapatılabilir. Borsalar likidasyonun teminattan daha kötü bir fiyattan gerçekleştiği durumlar için sigorta fonu tutar. Sigorta fonunun yetmediği olağanüstü koşullarda bazı borsalar, kârlı karşı pozisyonları otomatik olarak küçülten ADL (auto-deleveraging) mekanizmasını devreye sokar. Sonucu görmek için işlem geçmişinde kapatılan miktarı, fiyatı, ücreti ve kalan bakiyeyi ayrı ayrı kontrol edin.

Likidasyon kaskadı nedir?

Sert bir fiyat hareketinde bir pozisyonun zorla kapatılması piyasaya ek satış (veya long’ların kapanmasıyla satış, short’ların kapanmasıyla alım) getirir. Bu ek emir fiyatı daha da iter ve başka pozisyonları likidasyon seviyesine taşır. Zincirleme likidasyonlar kripto piyasasındaki ani ve derin “iğnelerin” en yaygın nedenlerinden biridir; volatilitenin yüksek olduğu dönemlerde bu risk büyür.

Likidasyondan nasıl korunulur?

1. Düşük kaldıraç kullanın. Kaldıraç düştükçe likidasyon fiyatı giriş fiyatından uzaklaşır.
2. İzole marjin tercih edin. Olası kaybı pozisyona ayırdığınız teminatla sınırlar.
3. Stop emri kullanın. Pozisyonu likidasyon seviyesinden önce kendi belirlediğiniz noktada kapatır.
4. Pozisyon ekranındaki likidasyon fiyatını takip edin. Funding ve ücretler bu seviyeyi zamanla değiştirebilir.
5. DeFi’de sağlık faktörünü 1’in çok üzerinde tutun. Teminat eklemek veya borcun bir kısmını kapatmak faktörü yükseltir; ağ yoğunluğunda bu işlemlerin gecikebileceğini hesaba katın.

Spot alımda likidasyon olur mu?

Hayır. Borç veya kaldıraç kullanmadan spot piyasadan aldığınız bir coinin fiyatı ne kadar düşerse düşsün likide olmaz; değeri azalır ama coin hesabınızda kalır. Likidasyon riski, aynı coini marjin hesabında veya bir borca teminat olarak kullandığınızda ortaya çıkar.

Kaynaklar

• Aave: borç pozisyonlarının tasfiyesi
• Coinbase: teminat ve takas mekanizması
• Coinbase: işaret fiyatı ve pozisyon hesapları