Rollup Nedir?

Rollup, işlemleri ana blockchain’in dışında toplu hâlde işleyip sonuçlarını ve doğrulama için gereken verileri ana ağa yazan bir ölçekleme çözümüdür. Yüzlerce işlemi tek bir paket hâlinde ana ağa gönderdiği için işlem başına maliyet ciddi ölçüde düşer. Arbitrum, Optimism, Base, zkSync ve Starknet gibi Layer 2 ağlarının çoğu rollup teknolojisini kullanır; Ethereum’un ölçeklenme stratejisi de büyük ölçüde rollup’lara dayanır.

Rollup nasıl çalışır?

1. Kullanıcılar işlemlerini doğrudan rollup ağına gönderir.
2. “Sıralayıcı” (sequencer) adı verilen bileşen işlemleri sıraya koyar ve kullanıcıya birkaç saniye içinde ön onay verir.
3. İşlemler sıkıştırılıp paketlenir ve bu paket, yeni durumun özetiyle birlikte Ethereum ana ağına yazılır.
4. Ana ağdaki bir akıllı sözleşme, sonucun doğruluğunu ya bir itiraz süreciyle ya da kriptografik bir kanıtla güvenceye alır.

Rollup’ın güvenlik açısından önemli farkı, işlem verisinin ana ağda yayımlanmasıdır. Rollup operatörü ortadan kaybolsa bile bu veriler sayesinde kullanıcıların bakiyeleri yeniden hesaplanabilir ve varlıklar ana ağa çekilebilir.

Optimistic rollup ile ZK rollup arasındaki fark

• Optimistic rollup: Gönderilen sonuçların doğru olduğu varsayılır. Belirli bir itiraz süresi boyunca herkes hatalı bir sonuca “dolandırıcılık kanıtı” (fraud proof) ile itiraz edebilir. Arbitrum, Optimism ve Base bu modeli kullanır. Resmî köprüyle ana ağa çekimlerde genellikle yaklaşık 7 günlük bekleme süresi vardır.
• ZK rollup: Her paketle birlikte, hesaplamanın doğru yapıldığını gösteren bir sıfır bilgi kanıtı (geçerlilik kanıtı) gönderilir. Kanıt ana ağda doğrulandığında sonuç kabul edilir; bu yüzden çekimler genellikle daha hızlıdır. zkSync Era, Starknet, Scroll ve Linea bu gruptadır.

Rollup ücretleri neden düşük?

Rollup’ın en büyük maliyet kalemi, verileri Ethereum ana ağına yazmaktır. Mart 2024’teki Dencun güncellemesiyle gelen EIP-4844, rollup’lar için “blob” adı verilen daha ucuz ve geçici bir veri alanı oluşturdu. Bu değişiklikten sonra birçok Layer 2’de işlem ücretleri belirgin biçimde düştü. Ücretlerin genel mantığı için gas ücretleri rehberimize bakabilirsiniz.

Rollup’ların riskleri nelerdir?

Teori ile bugünkü uygulama her zaman örtüşmez. Birçok rollup’ta sıralayıcı tek bir şirket tarafından işletilir; sıralayıcı durursa işlemler gecikebilir ya da sansürlenebilir. Bazı ağlarda geliştirici ekibin sözleşmeleri kısa sürede güncelleyebilme yetkisi vardır. İtiraz veya kanıt sistemlerinin ne kadar olgunlaştığı da ağdan ağa değişir. L2BEAT gibi bağımsız takip siteleri, rollup’ları bu kriterlere göre “Stage 0, 1, 2” gibi aşamalarla sınıflandırır.

Kullanıcı tarafında en sık sorun ağ karışıklığıdır. Cüzdanınızda aynı adres görünse de ana ağ ve rollup bakiyeleri ayrıdır. Varlık taşımak için köprü ya da iki ağı da destekleyen bir borsa gerekir. Hızlı çıkış hizmetleri bekleme süresini kısaltır ama ek ücret ve karşı taraf riski getirir.

Sık sorulan sorular

Rollup ile Layer 2 aynı şey mi?

Rollup, Layer 2 çözümlerinin en yaygın türüdür. Ancak her Layer 2 rollup değildir; örneğin verisini ana ağ dışında tutan “validium” tasarımları farklı güvenlik varsayımlarına sahiptir.

Rollup’tan Ethereum’a para çekmek neden uzun sürer?

Optimistic rollup’larda itiraz süresinin dolması beklenir. ZK rollup’larda ise kanıtın üretilip ana ağda doğrulanması gerekir; bu genellikle daha kısa sürer.

Kaynak

• Ethereum: Ölçekleme ve rollup’lar