İşlem Hacmi ve Likidite Nedir? Aradaki Fark
İşlem hacmi, belirli bir sürede gerçekleşen alım satımların toplamıdır. Likidite ise bir varlığı fiyatı fazla oynatmadan alıp satabilme kolaylığıdır. Bu rehber ikisinin farkını, spread ve emir defteri derinliğiyle anlatır.
Bu sayfada 9
İşlem hacmi, bir varlıkta belirli bir sürede (genellikle 24 saatte) gerçekleşen alım satımların toplam tutarıdır. Likidite ise o varlığı istediğiniz miktarda, fiyatı fazla oynatmadan ve hızlıca alıp satabilme kolaylığıdır. Kısacası hacim geçmişte ne kadar işlem yapıldığını, likidite ise şu anda ne kadarlık işlemi makul bir fiyattan yapabileceğinizi anlatır.
İkisi çoğu zaman birlikte hareket eder ama aynı şey değildir. Yüksek hacimli bir coinde bile belirli bir anda emir defteri sığ olabilir. Likiditeyi gerçekten ölçmek için hacmin yanında spread’e ve emir defteri derinliğine bakmak gerekir.
İşlem hacmi neyi gösterir?
Bir borsa son 24 saatte bir coinde 10 milyon dolarlık işlem gerçekleştiğini bildirebilir. Bu rakam, piyasada şu anda 10 milyon dolarlık alış emri beklediği anlamına gelmez. Aynı token gün içinde defalarca el değiştirdiğinde her işlem hacme yeniden eklenir; bu nedenle hacim piyasaya giren yeni para olarak okunamaz.
Hacmi okurken üç ayrıma dikkat edin:
- Küresel ve yerel hacim: Veri sitelerindeki toplam hacim bütün borsaların toplamıdır; kullandığınız borsanın BTC/TRY paritesindeki hacim bunun küçük bir parçası olabilir.
- Spot ve türev hacmi: Vadeli işlem hacmi kaldıraçlı pozisyonları da içerdiği için spot hacimden genellikle çok yüksektir ve aynı miktarda coinin el değiştirdiğini göstermez.
- Birim: “100 BTC” ile “100 milyon TL” hacim farklı gösterimlerdir; karşılaştırmadan önce aynı birime çevirin.
Likidite nasıl ölçülür?
Likiditenin tek bir rakamı yoktur; üç gösterge birlikte okunur:
- Spread: En yüksek alış ile en düşük satış fiyatı arasındaki fark.
- Derinlik: Mevcut fiyatın etrafında, örneğin yüzde 1 veya 2 içinde bekleyen toplam emir tutarı.
- Fiyat etkisi: Belirli büyüklükte bir emrin ortalama gerçekleşme fiyatını ne kadar kaydırdığı.
Spread nedir?
Emir defterinde en yüksek alış 99 TL, en düşük satış 101 TL ise spread 2 TL’dir. Orta fiyat 100 TL olduğundan spread yüzde 2’dir. Bu, piyasa emriyle alıp hemen geri satarsanız fiyat hiç değişmese bile komisyon dışında yaklaşık yüzde 2 kaybedeceğiniz anlamına gelir.
Ekranda büyük puntoyla görünen son işlem fiyatı, şu anda o fiyattan işlem yapabileceğinizi göstermez. Alırken satış tarafına, satarken alış tarafına bakılır. “Komisyonsuz” diye sunulan anlık al-sat ekranlarında maliyet çoğu zaman bu farkın içine gömülüdür. Spread ve fiyat kayması konusunu spread ve slippage rehberinde ayrıntılı anlattık.
Emir defteri derinliği ve büyük emir örneği
Derinlik, farklı fiyat seviyelerinde ne kadar emir beklediğini gösterir. En iyi fiyatta küçük miktar varsa büyük bir emir sonraki seviyelere taşar ve ortalama fiyat kötüleşir. Satış tarafında şu emirlerin beklediğini varsayalım:
- 100 TL’den 10 token
- 101 TL’den 20 token
- 103 TL’den 50 token
40 tokenlik bir piyasa alım emri önce 100 TL’deki 10 tokeni (1.000 TL), sonra 101 TL’deki 20 tokeni (2.020 TL), son olarak 103 TL’den 10 tokeni (1.030 TL) alır. Toplam 4.050 TL ödenir ve ortalama fiyat 101,25 TL olur. Ekrandaki 100 TL’ye bakarak yapılan 4.000 TL’lik hesap 50 TL eksik kalır. Bu farkı sınırlamak için limit emri kullanabilirsiniz; ancak limit emri işlemin tamamen gerçekleşeceğini garanti etmez.
Yüksek hacim her zaman yüksek likidite mi demek?
Aktif piyasalarda hacim, dar spread ve derinlik genellikle birlikte görülür, ama her zaman değil. Önemli bir haber veya ani bir fiyat hareketi sırasında piyasa yapıcılar emirlerini geri çekebilir ve spread bir anda açılabilir. Böyle anlarda son 24 saatin yüksek hacmi, o anki işlem koşullarını yansıtmaz.
Gösterilen hacmin güvenilirliği de sorgulanmalıdır. Aynı tarafların kendi aralarında işlem yaparak hacim şişirmesine “wash trading” denir ve özellikle küçük borsalarda ve düşük piyasa değerli tokenlerde görülür. Hacmi yüksek ama derinliği çok zayıf bir token bu açıdan uyarı işaretidir. Bir tokenin büyüklüğünü değerlendirirken piyasa değerini de likiditeyle birlikte okumak gerekir.
DEX’lerde likidite nasıl çalışır?
Uniswap gibi merkeziyetsiz borsalarda emir defteri yerine likidite havuzları kullanılır. Havuzda iki token bulunur ve fiyat bu tokenlerin oranından hesaplanır. Yaptığınız her takas oranı değiştirdiği için kendi fiyat etkisini yaratır; havuz ne kadar küçükse etki o kadar büyüktür. Havuzlara token yatırıp bu likiditeyi sağlayan kullanıcılara likidite sağlayıcı denir; ayrıntılar likidite sağlama rehberinde.
Yoğunlaştırılmış likidite kullanan havuzlarda toplam yatırılan değer yüksek görünse bile mevcut fiyatın etrafındaki aktif likidite az olabilir. Aynı token çifti farklı ücret kademelerinde veya farklı ağlarda ayrı havuzlara sahip olabilir. Bu yüzden karşılaştırmada esas alınacak ölçü, aynı giriş miktarı için arayüzün gösterdiği net çıktı ve fiyat etkisidir. DEX’te takas yaparken bu rakamları onaydan önce kontrol edin.
Kendi işleminiz için likiditeyi nasıl kontrol edersiniz?
- İşlem yapacağınız borsayı, pariteyi ve tutarı belirleyin; küresel fiyat listesi yerine o paritenin emir defterine bakın.
- Spread’i yüzde olarak hesaplayın.
- Emir defterinde, işlem tutarınızın karşılığında fiyatın kaç seviye kayacağını kontrol edin.
- Komisyonu, çekim ücretini ve varsa ağ ücretini ekleyerek toplam maliyeti bulun.
- Büyük tutarlarda emri parçalara bölmeyi veya limit emri kullanmayı düşünün.
Likidite neden bir anda kaybolabilir?
Likidite sabit bir özellik değil; piyasa, tutar ve zamana bağlı bir durumdur. Risk arttığında piyasa yapıcılar emirlerini çeker, spread genişler. Bir borsanın para yatırma ve çekme işlemlerini durdurması, borsalar arasındaki fiyat farkını kapatan arbitrajı engeller; aynı coin farklı yerlerde belirgin farklı fiyatlardan işlem görebilir. “Bu coin likit” demek için her zaman “hangi borsada, hangi paritede ve ne kadarlık işlemde” sorularını da yanıtlamak gerekir.